Kültürel yeryüzü bölünmesi kavramı

Kültürel yeryüzü parçası kavramı, yeryüzünün tanımlanmış özellikler temelinde gerçekleştirilen farklı kültürel alanlara mekansal olarak bölünmesini tanımlamaktadır. Bir coğrafya didaktisyeni olan Newig’e göre kültürel yeryüzü parçaları, „doğal çevrelerine bağlı olarak neredeyse kıta ölçeğinde insan yaşam formlarının dünya çapındaki uzay-zamansal ağındaki bağlantılar“ olarak tanımlanmaktadır (Newig 1999). Kavramın amacı, aynı veya benzer kültürlerin ve toplulukların yaşadığı alanları belirlemek ve bunları bir araya getirerek en geniş kültürel alanların ana hatlarını çizmektir.

Kavramın ortaya çıkışı ve değişkenliği

Kavram ilk olarak 1962 yılında Kolb tarafından tanımlanmıştır ve aslen coğrafyanın mekânsal araştırmalarından gelmektedir. Kavram, kişinin konumunu tanımlayabilmesinin yanı sıra mekanlarda yolunu bulabilmesine yönelik doğal bir ihtiyaçtan doğmuştur çünkü „her insan, temel bilgilerini ve aynı zamanda her gün eklenen birçok yeni bilgi parçasını sınıflandırabileceği coğrafi bir dünya görüşüne ihtiyaç duyar ve bunu geliştirir“ (a.g.e., 7). Sınıflandırmayı mümkün kılmak için mekanları tanımlayabilecek açıklayıcı özelliklere ihtiyaç vardır. Farklı kavramların çokluğu nedeniyle bunlar yazara göre değişmekte ve farklı sınıflandırma yaklaşımlarına yer bırakmaktadır.

Kolb, on kültürel yeryüzü parçasını tanımlayan ve böylece savaş sonrası coğrafyanın halklar hakkındaki düşüncesini değiştiren bir kavram geliştirmiştir (bkz. Stöber 2001, 138), „ancak sınıflandırma girişiminin kartografik bir uygulamasından kaçınmıştır“ (a.g.e.).

Newig’in 1986 tarihli kavramı „din veya ideoloji; dil, yazı, hukuk; ten rengi (ırk); ekonomi [ve] durum“ (Böge 1997, 323) özelliklerine göre sınıflandırma yapar ve buradan Anglo-Amerika, Avustralya, Avrupa, Latin Amerika, Doğu, Doğu Asya, Rusya, ‚Kara Afrika‘ (Sahra Altı Afrika olarak yeniden adlandırılmıştır), Güney Asya ve Güneydoğu Asya kültürel dünya parçaları ortaya çıkar (Reinke/ Bickel 2018, 2).

Kolb ve Newig gibi Huntington da 1996 yılında literatürde en iyi bilinenlerden biri olan bir sınıflandırma yaklaşımı geliştirmiştir (bkz. Stöber 2001, 138). Medeniyetler Çatışması adlı makalesi ile yakından bağlantılı olan bu yaklaşımda Huntington, yeryüzünü „dil, tarih, din, gelenekler, kurumlar gibi nesnel unsurlar […] ve insanların bu unsurlarla öznel olarak özdeşleşmesi“ gibi özellikleri olan sekiz kültürel alana ayırmaktadır (Huntington 1996, 28). Temelde Kolb’un yaklaşımına benzemekle birlikte, dünya görüşlerine göre alt bölümlere ayırmaya daha fazla vurgu yapmaktadır (bkz. Stöber 2001, 138).

Kültürel dünya kavramının değerlendirilmesi

Kültürel yeryüzü kavramı uzun yıllar boyunca hem coğrafyada hem de diğer disiplinlerde tartışma konusu olmuştur. Farklı yaklaşımların çokluğu nedeniyle, uzun bir süre özellikle Newig’in kavramına yöneltilen eleştirilere maruz kalmıştır. Popp’a göre, kültürleri bölmek temelde sorunludur çünkü söz konusu kültürel alanların nerede başlayıp nerede bittiğini tanımlamanın net bir yolu yoktur (bkz. Popp 2003, 21). Bununla birlikte, kültür ve mekân gibi terimlerin önceden net bir Ģekilde tanımlanması, kavramların geniĢliğinin farkında olunması açısından büyük önem taĢımaktadır.

Popp’un temel eleştirisi, Newig’in kültürel yeryüzü kavramının „mozaik düşünceyi“ teşvik ettiği (a.g.e., 29) ve bir ideoloji olarak ele alınabileceğidir. Kartografik temsile dayanarak, kültürel alanların birbirinden ayrı düşünülmesi gerektiğini ve geçiş formlarının olmadığını öne sürmektedir. Dahası, ‚Kara Afrika‘ adı ayrımcıdır ve ‚Doğu‘ adı gibi Avrupa-merkezci bir görüşü yansıtır. „Kültürel topraklar [sonuç olarak] ifade karakterleri bakımından basmakalıplara yakın bir benzerlik taşır ve değerlendirmede bir gerçeklik payı olsa da kolayca klişeleşmiş folyolara dönüşürler“ (Popp 2003, 37).

Edebiyat

Böge, Wiebeke (2011): Kulturraumkonstrukte als zeitgebundene Weltbilder. In: Coğrafya ve Okul 33, 4-8.

Böge, Wiebeke (1997): Die Einteilung der Erde in Grossräume: Zum Weltbild der deutschsprachigen Geographie seit 1871. Arbeitsergebnisse und Berichte zur wirtschafts- und sozialgeographischen Regionalforschung. Heft 16. Hamburg: Institut für Geographie der Universität Hamburg.

Dürr, Heiner (1987): Kulturerdteile: Coğrafya öğretimi için bir temel olarak „yeni“ bir on-dünya teorisi mi? İçinde: Geographische Rundschau 39, 228-32.

Newig, Jürgen (1999): The Concept of Cultural Earth Parts. https://www.kulturerdteile.de/kulturerdteile/ [01.08.2019].

Newig, Jürgen (1986): Üç dünya ya da tek dünya: Kültürel yeryüzü parçaları. İçinde: Geographische Rundschau 38, 262-267.

Popp, Herbert (2003): Tartışmada kültürel yeryüzü parçaları kavramı – Afrika örneği. Bilimsel söylem – öğretim için uygunluk – coğrafya derslerinde uygulama. Bayreuth Contact Studies in Geography. Cilt 2. Bayreuth: Naturwissenschaftliche Gesellschaft Bayreuth.

Reinke, Christine/ Bickel, Jens (2018): Infoblatt Kulturerdteile. Leipzig: Klett.

Stöber, Georg (2001): „Kulturerdteile“, „Kulturräume“ und die Problematik eines „räumlichen“ Zugangs zum kulturellen Bereich. İçinde: ders. (ed.): Coğrafya Öğretiminde Yabancı Kültürler: Analizler – Kavramlar – Deneyimler. Uluslararası ders kitabı araştırmaları. Cilt 106. Hanover: Hahn, 138-154.

Stöber, Georg (2011). Müfredat, ders kitapları ve öğretimde kültürel mekân kavramları. İçinde: Geographische Rundschau 33, 15-26.