Culturele sfeer

Het neologisme cultuursfeer is een samenstelling van de term cultuur en de geometrische lichaamssfeer en is terug te voeren op Herder. Herder verwijst ook naar dit illustratieve model als het „bolmodel van culturen“. Het Latijnse woord cultura betekent „zorg, cultivering“ (vgl. Metzler Lexikon 2007, 407). Het woord cultuur werd in de 18e eeuw voor het eerst als wetenschappelijke term gebruikt in tegenstelling tot de natuur en duidt op „elke vorm van menselijke training, activiteit en productie die verder gaat dan wat de natuur geeft en nieuwe artefacten, vaardigheden, betekenissen en symbolen voortbrengt“ (Metzler Lexikon 2007, 407).

Beschaving

In Frankrijk werd de term cultuur gebruikt als synoniem voor beschaving (cf. Metzler Lexikon 2007, 408) om feiten, menselijke vaardigheden en prestaties te beschrijven die gebaseerd waren op een zekere mate van opvoeding en om het te onderscheiden van barbaarsheid. Tegenwoordig wordt de term op een vergelijkbare manier gebruikt, zodat cultuur in engere zin wordt opgevat als podiumkunsten, beeldende kunsten, muziek, theater, film, literatuur of architectuur (kulturglossar.de 2019).

De betekenis van de term is echter in de loop der tijd uitgebreid, zodat de term cultuur tegenwoordig, volgens het alledaagse, niet-wetenschappelijke begrip, de kenmerken van mensen en hun gemeenschappelijke voorouders betekent. Het staat voor „de leefwereld waarin we ons bewegen, die we hebben gecreëerd en voortdurend herscheppen door ons samenleven, en waarin we ons meestal onnadenkend bewegen (gedeelde waarden/opvattingen)“ (kulturglossar.de 2019). Dit omvat onder andere gewoonten, waarden, normen en talen.

Het sferische model van culturen

In zijn sferische model van culturen probeert Herder „alle menselijke levensuitingen te omvatten“ (Kohl 2013, 23). Hij gaat ervan uit dat culturen op zichzelf staande, homogene systemen zijn die net als een bol een centrum of zwaartepunt hebben. Het zwaartepunt kan worden gedefinieerd door de etniciteit of het lidmaatschap van een volk en de gedeelde taal. Herders bolvormige model en zijn concept van een homogene, op zichzelf staande cultuur kunnen worden verklaard door het idee van de natiestaat dat in de 18e eeuw ontstond en tijdens het nationaalsocialisme radicaal normatief werd geïmplementeerd (Welsch 2010, 8 e.v.) Het wordt echter bekritiseerd door hedendaagse onderzoekers. Het gaat voorbij aan het feit dat „etnische vermenging“ (Kohl 2013, 24) kan plaatsvinden en dat dit altijd heeft plaatsgevonden door migratieprocessen. Voorbeelden in deze context zijn de migratie van volkeren en de vlucht van politiek vervolgden in de 20e en 21e eeuw.

Sub- en jeugdculturen

Daarnaast wordt bekritiseerd dat volgens deze visie een individu niet mag afwijken van zijn of haar cultuur, maar zich moet gedragen volgens de sociale waarden van deze cultuur. In deze context blijkt de definitie van de sociale waarden van cultuur al problematisch te zijn, omdat er zelfs binnen een samenleving die als cultuur wordt aangeduid verschillen kunnen zijn in opleidingsniveau, financiële situatie en politieke oriëntatie. Vaak ontwikkelen zich in een samenleving talrijke subculturen en jeugdculturen, die elkaar ook kunnen beconcurreren. Een voorbeeld hiervan zijn de popper- en punkbewegingen van de jaren 1980.

Literatuur

Burgdorf, D./ Fasbender, C./ Moennighoff, B. (eds.) (2007): Metzler Lexikon Literatur. Termen en definities. 3e ed. Stuttgart, Weimar: J. B. Metzler.

Welsch, W. (2010): Standbeine dürfen nicht zum Klumpfuß werden. Wolfgang Welsch in gesprek over een transcultureel georiënteerde samenleving – en hoe muziek mensen kan samenbrengen. In: Musikforum. Voorbij de grenzen. Wegen naar transculturele werelden. Nummer 1. Januari-maart.

Schönhuth, M. (n.d.): Das Kulturglossar. http://kulturglossar.de/html/k-begriffe.html#kulturbegriff_eng [03.12.2019].

Kohl, P. (2013): Herwaardering en identiteit in de transculturele ruimte. Uiteenlopende recepties van twee stadswijken van Mannheim. Wiesbaden: Springer.