Concept van culturele aardedelen

Het concept culturele aardedelen beschrijft een ruimtelijke verdeling van de aarde in verschillende culturele gebieden, die wordt uitgevoerd op basis van gedefinieerde kenmerken. Volgens Newig, een geografiedidacticus, worden culturele aarddelen gedefinieerd als „schakels in een wereldwijd ruimtelijk-temporeel netwerk van menselijke levensvormen van bijna continentale schaal, gebaseerd op hun natuurlijke omgeving“ (Newig 1999). Het doel van het concept is om ruimtes te identificeren waar dezelfde of vergelijkbare culturen en gemeenschappen leven en om ze te groeperen zodat de grootste culturele ruimtes kunnen worden geschetst.

Ontstaan en variabiliteit van het concept

Het concept werd voor het eerst beschreven door Kolb in 1962 en kwam oorspronkelijk uit het ruimtelijk onderzoek van de geografie. Het kwam voort uit de natuurlijke behoefte aan een manier om je weg te vinden in ruimtes en om je positie te kunnen bepalen, want „ieder mens heeft een geografische kijk op de wereld nodig en ontwikkelt die, waarin hij zijn basisinformatie kan indelen, maar ook de vele nieuwe stukjes informatie die er elke dag bijkomen“ (ibid., 7). Om classificatie mogelijk te maken, zijn beschrijvende kenmerken nodig die ruimtes kunnen definiëren. Door een veelheid aan verschillende concepten variëren deze afhankelijk van de auteur en laten ze ruimte voor verschillende classificatiebenaderingen.

Kolb ontwikkelde een concept dat tien culturele aarddelen definieert en daarmee het denken over volkeren van de naoorlogse geografie vervangt (vgl. Stöber 2001, 138), „hij zag echter af van een cartografische implementatie van zijn poging tot classificatie“ (ibid.).

Newigs concept uit 1986 classificeert op basis van de kenmerken van „religie of ideologie; taal, schrift, recht; huidskleur (ras); economie [en] situatie“ (Böge 1997, 323), waaruit de culturele aardedelen Anglo-Amerika, Australië, Europa, Latijns-Amerika, Oriënt, Oost-Azië, Rusland, ‚Zwart Afrika‘ (sindsdien omgedoopt tot Sub-Sahara Afrika), Zuid-Azië en Zuidoost-Azië voortkwamen (Reinke/Bickel 2018, 2).

Net als Kolb en Newig ontwikkelde ook Huntington in 1996 een classificatiebenadering die een van de bekendste is in de literatuur (vgl. Stöber 2001, 138). Nauw verbonden met zijn artikel Clash of Civilisations, verdeelt hij de aarde in acht culturele gebieden waarvan de kenmerken bestaan uit „objectieve elementen zoals taal, geschiedenis, religie, gewoonten, instellingen [… en] de subjectieve identificatie van mensen ermee“ (Huntington 1996, 28). Zijn benadering is in principe vergelijkbaar met die van Kolb, maar legt meer nadruk op de onderverdeling volgens wereldbeelden (vgl. Stöber 2001, 138).

Beoordeling van het concept culturele aarde

Het concept van de culturele aarde is al vele jaren een bron van discussie, zowel in de geografie als in andere disciplines. Door een veelheid aan verschillende benaderingen is het herhaaldelijk het onderwerp geweest van kritiek, die lange tijd vooral gericht was op het concept van Newig. Volgens Popp is het fundamenteel problematisch om culturen op te delen omdat er geen duidelijke manier is om te bepalen waar de genoemde culturele gebieden beginnen of eindigen (cf. Popp 2003, 21). Het is echter van groot belang dat begrippen als cultuur en ruimte vooraf duidelijk gedefinieerd worden, zodat men zich bewust is van de breedheid van de concepten.

Popps belangrijkste kritiek is dat Newigs concept van culturele aarde het „mozaïekdenken“ (ibid., 29) bevordert en kan worden opgevat als een ideologie. Op basis van de cartografische voorstelling suggereert hij dat de culturele gebieden los van elkaar gezien moeten worden en dat er geen overgangsvormen zijn. Bovendien is de naam ‚Zwart Afrika‘ discriminerend en weerspiegelt deze, net als de naam ‚Oriënt‘, een Eurocentrische visie. „Culturele aardes lijken [daardoor] sterk op stereotypen in hun expressieve karakter, die, hoewel er een kern van waarheid in de evaluatie zit, gemakkelijk stollen tot clichématige folies“ (Popp 2003, 37).

Literatuur

Böge, Wiebeke (2011): Kulturraumkonstrukturen als zeitgebundene Weltbilder. In: Geografie en school 33, 4-8.

Böge, Wiebeke (1997): Die Einteilung der Erde in Grossräume: Zum Weltbild der deutschsprachigen Geographie seit 1871. Arbeitsergebnisse und Berichte zur wirtschafts- und sozialgeographischen Regionalforschung. Heft 16. Hamburg: Institut für Geographie der Universität Hamburg.

Dürr, Heiner (1987): Kulturerdteile: Een „nieuwe“ tienwerelden-theorie als basis voor het aardrijkskundeonderwijs? In: Geographische Rundschau 39, 228-32.

Newig, Jürgen (1999): The Concept of Cultural Earth Parts. https://www.kulturerdteile.de/kulturerdteile/ [01.08.2019].

Newig, Jürgen (1986): Drie werelden of één wereld: De culturele aardedelen. In: Geographische Rundschau 38, 262-267.

Popp, Herbert (2003): Het begrip culturele aardedelen in discussie – het voorbeeld van Afrika. Wetenschappelijk discours – relevantie voor het onderwijs – toepassing in aardrijkskundelessen. Bayreuth Contact Studies in Geography. Deel 2. Bayreuth: Naturwissenschaftliche Gesellschaft Bayreuth.

Reinke, Christine/ Bickel, Jens (2018): Infoblatt Kulturerdteile. Leipzig: Klett.

Stöber, Georg (2001): „Kulturerdteile“, „Kulturräume“ und die Problematik eines „räumlichen“ Zugangs zum kulturellen Bereich. In: ders. (red.): Vreemde culturen in het aardrijkskundeonderwijs: analyses – opvattingen – ervaringen. Studies in internationaal tekstboekonderzoek. Deel 106. Hannover: Hahn, 138-154.

Stöber, Georg (2011). Concepten van culturele ruimte in leerplannen, schoolboeken en onderwijs. In: Geographische Rundschau 33, 15-26.